- Ratusz jeleniogórski jest piękną, klasycystyczną budowlą i ma wspaniałą, ciekawą historię. Ale jak większość zabytków w Jeleniej Górze nie doczekał się osobnej monografii lub chociażby większego opracowania, choć jest tego godny i w pełni zasługuje na to. Już w czasie lokacji Jeleniej Góry wyznaczany był dokładnie obszar, jaki miało zajmować miasto, siatka głównych ulic i teren przeznaczony na rynek, na którym z czasem budowano główny budynek miasta, dom rady miejskiej, czyli ratusz. Nie znamy dokładnie daty lokacji stolicy Karkonoszy. Miała ona zapewne miejsce w latach 70’ XIII w. Pierwszy raz o mieście Jelenia Góra dowiadujemy się z dokumentu księcia Bernarda I lwóweckiego z 1281 r., a o mieszczanach (obywatelach Jeleniej Góry) z dokumentu z 1288 r. – mówi Stanisław Firszt, dyrektor Muzeum Przyrodniczego w Cieplicach.
Miasta nie zbudowano od razu. Nie wiadomo też kiedy wzniesiono pierwszy ratusz. I czy była to budowla drewniana, czy od razu murowana. Dokument z 1361 r. wspomina o istnieniu w Jeleniej Górze piwnicy win, która mogła znajdować się właśnie w ratuszu. Badania archeologiczne prowadzone w piwnicach dzisiejszego ratusza w 1999-2000 r. ujawniły fragmenty murów kamiennych oraz skorupy naczyń, które można datować na XIV-XV w. Być może zatem pierwszy ratusz jeleniogórski z murowaną piwnicą mógł już istnieć w XIV w., a na pewno w XV w., w czasach pierwszego znanego burmistrza Michaela Tilischa. Rozbudowa ratusza mogła mieć miejsce w poł. XVI w. na co wskazują elementy kamieniarskie, odkryte podczas wspomnianych badań archeologicznych. Ówczesny ratusz był o wiele mniejszy od obecnego. Założono go na planie prostokąta z wejściem od północnego zachodu. Był budynkiem piętrowym, pokrytym dwuspadowym dachem.
- Ratusz spłonął w 1549 r. podczas wielkiego pożaru miasta. Został odbudowany w 1550 r. W 1570 r. wzniesiono wieżę ratuszową, na której 10. grudnia 1594 r. zawieszono dzwon. W ratuszu znajdowała się z pewnością sala obrad rady miejskiej. W specjalnych pomieszczeniach przechowywano ważne dla miasta dokumenty, w innych mieścił się skarbiec miejski. W piwnicy funkcjonowała z całą pewnością winiarnia, a na parterze sala, w której organizowano m.in. przyjęcia weselne. Świadczą o tym zapisy np. w statutach miejskich z 1592 r.: pkt. 12 „Goście weselni winni zachowywać się porządnie i unikać pijaństwa, prosić grzecznie i stosownie panny do tańca (…), a także po wyznaczonym czasie nie przebywać na rynku (…) wszelkie pokątne tańce na zewnątrz ratusza są zabronione”, pkt. 18 „Piwnica winna. Kto wszczyna w winiarni waśnie będzie karany pobytem w wieży” – cytuje dyrektor.
O ratuszowej piwnicy win wspomina też Caspar Schwenckfeldt w swoim dziele o uzdrowisku cieplickim, napisanym w końcu XVI w. W zaleceniach o odżywianiu się dla kuracjuszy i karczmarzy pisze: „Niektórym służy wino czerwone. Polacy ponieważ do niego przywykli, trzymają się mocnego wina węgierskiego, które można zwykle dostać po niskiej cenie, także w Jeleniej Górze w piwnicy ratuszowej”. Z piwnicy tej korzystali wszyscy, a rajcy miasta mieli w niej szczególne przywileje, z czego ochoczo korzystali. W letnie jarmarki, które odbywały się m.in. na rynku, rada otrzymywała bezpłatnie 10 garnków wina.
- W dniu 13 maja 1599 r., w czasie burzy, w ratusz uderzył piorun, który wpadł przez okno do skarbca, ale nie wywołał pożaru. Już w XVI w. na wieży ratuszowej zamontowany był 24-godzinny zegar, który zdemontowano w 1604 r. i zastąpiono 12-godzinnym. W tymże roku na dachu wybudowano małą wieżyczkę z dzwonem godzinowym. W czasie wojny 30-letniej (1618-1648) ratusz dzielił losy z miastem. W 1634 r. podczas ostrzału Jeleniej Góry przez bandy żołdaków spaliło się całe miasto wraz z ratuszem, a w nim przechowywane rejestry, akta i księgi publiczne. W czasie pożaru, kiedy płonęły domy, jak pisze kronikarz D. Hensel „nikt nie przejmował się ogniem, czy ratowaniem dokumentów” (chodziło o ratusz). W czasie walk i ostrzału miasta w 1640 r. kule trafiały w mur ratusza, a jedna utkwiła w jego wieży. Żołdacy splądrowali budynki, miasto było zniszczone i niewypłacalne, a większość mieszkańców po prostu je opuściła. Po ulicach i na rynku walało się mienie i dokumenty. W październiku tego roku, m.in. obok ratusza znaleziono zniszczony dokument z 1599 r. cesarza Rudolfa II nadający miastu herb – opowiada Stanisław Firszt.
W 1643 r. znowu spłonęło miasto i ratusz. Kiedy zakończyła się wojna w 1648 r. ratusz i całe miasto były w opłakanym stanie. W XVI i XVII wieku w ratuszu znajdował się arsenał miejski, obok budynku stał także pręgierz. To właśnie na rynku wykonywano wyroki śmierci przez ścięcie i powieszenie, a także kary chłosty. W 1686 r. podczas remontu na ratuszu umieszczono napis: „wzniesiono przez miasto Jelenia Góra w roku, gdy odbito Budę”, (chodzi o wypędzenie Turków z Budy i Pesztu w 1686 r. przez wojska cesarskie). We wnętrzu umieszczono drewnianą płaskorzeźbę przedstawiającą księcia Bolka ze stosownym napisem o tym, że to on wzniósł miasto (prawdopodobnie nie chodziło o Bolesława Krzywoustego, a o Bolka I Świdnickiego). Na rzecz rady miejskiej i ratusza działał kat Hans Heinrich Kühn (pełnił też funkcję rakarza, a jego pomocnicy zwani byli hyclami), który w 1701 r. został zobowiązany „corocznie dawać panu burmistrzowi i każdemu członkowi rady miasta jedną parę rękawiczek z psiej skóry”.
- Osłabiony ostrzałem armatnim i pożarami w poł. XVII w. ratusz zawalił się w czasie huraganu, w nocy z 27 na 28 lutego 1739 r. Właściwie rozpadła się wieża miażdżąc część budynku ratusza, remizę strażacką, budynek wagi, ludwisarnię, garkuchnię i aptekę (z niej brano wosk i inkaust na potrzeby rady miasta). Zginęły wówczas trzy osoby: Gottfried Hauert (strażnik wieży), Georg Milde (aresztant) i Fryderyk Jirke (czeladnik szewski). W 1740 r. Prusacy zajęli Śląsk. W 1742 r. na rozkaz izby głogowskiej zburzono resztki ruin ratusza i zdecydowano o budowie nowego. Prace rozbiórkowe pod kierunkiem kierownika Damesa rozpoczęto w 1743 r. W 1744 r. wmurowano kamień węgielny pod wschodnim narożem ratusza. Obecni tam byli: Ch. von Massow (królewski radca wojenny), Hedermann (dyrektor budowy), A. Jentsch i A. Effner (mistrzowie murarscy), A. Weisse (mistrz ciesielski). Budowę ratusza prowadziło 14. murarzy i 25. pomocników. Główny gmach ukończono w 1747 r. W czasie budowy miasto przechodziło raz w ręce Austriaków, a raz Prusaków. Było to podczas ostatniej wojny o Śląsk, m.in. wtedy cesarski dowódca kazał w 1745 r. na rusztowaniach budowanego wtedy ratusza powiesić trzech żołnierzy za wybryki w mieście. Wówczas też Generalny Komisarz Krajowy baron Astfeld nakazał zdjęcie ze ściany frontowej ratusza orła pruskiego i powieszenie cesarskiego, a ozdobne kolumny na elewacji przemalować z koloru czarno-białego (Prusy), na czerwono-biały (Austria). Pracę tę wykonał malarz Michael – mówił Stanisław Firszt.
Jeszcze w czasie budowy, w maju 1747 r., wykorzystywano piwnicę ratuszową, jako gospodę i winiarnię. Uroczyste otwarcie nowego ratusza miało miejsce 25. września 1747 r. o godz. 8.00. W 1748 r. rozpoczęto budowę wieży, którą ukończono 29. lipca 1749 r. Umieszczono na niej zegar, wykonany przez zegarmistrza amatora z Bukowca, podarowany przez kupca Schmidta. Na galerii wieży 16. listopada 1749 r., o godz. 7.00 hejnalista J.F. Tamech odtrąbił pierwszy sygnał godzinowy.
Ratusz wzniesiony w stylu klasycystycznym (ogólna bryła istnieje do dzisiaj) był imponujący. Nad portalem wejściowym od północy i południa znajdowały się balkony. Nad belkami tuż pod dachem umieszczono inskrypcje. Od południa: „Ten ratusz odbudowany został pod pieczą Fryderyka króla Prus, prawdziwego, dostojnego ojca ojczyzny”. Od północy: „Po ośmiu latach od nagłego zawalenia się wieży ratusz został odbudowany ku ozdobie i pożytkowi”. Na szczycie wieży krytej miedzianą blachą, umieszczono kulę i czarnego, pruskiego orła, wykonanego z miedzi, który pełnił funkcję chorągiewki wiatrowej. Wewnątrz w izbie obrad znajdowały się: portret Fryderyka II, lustro, szklany żyrandol, stół i krzesła obite zielonym suknem. Obok była biblioteka, a w niej miecz Bolka I (dziś znajduje się w Muzeum Karkonoskim w Jeleniej Górze). Na ostatnim piętrze mieściły się pokoje mieszkalne obsługi ratusza i strażnika. Dopełnieniem było oddanie do użytku w ręce kata nowego pręgierza w dniu 24. kwietnia 1754 r. Stary rozebrano w 1740 r. przez Prusaków, jako znienawidzony symbol cesarskiego ucisku. 13. marca 1763 r. dyrektor miejski Heinrich Ludewig Gustaw z balkonu ratusza (od strony południowej) ogłosił pokój zawarty między Prusami i Austrią.
- Jeleniogórski ratusz zachował do dzisiaj swój pierwotny XVIII-wieczny wygląd, choć był wielokrotnie przebudowywany i modernizowany. Między innymi w 1924 r. prowadzono w nim remont wnętrz i wtedy w sali rady umieszczono płaskorzeźby przedstawiające dzieje Jeleniej Góry. Prace te wykonała Szkoła Snycerstwa w Cieplicach pod kierunkiem nauczyciela Rulke (pochodził z rodziny, która od XIX wieku dzierżawiła piwnicę win pod ratuszem). Prace remontowe prowadzono też w 1935-1937 r. Po 1945 r., z sali obrad rady zdjęto część drewnianych płaskorzeźb nawiązujących tematycznie do okresu nazistowskiego, a na to miejsce Polska Szkoła Rzemiosł Artystycznych wykonała inne, gloryfikujące komunizm. Ze szczytu wieży zdjęto pruskiego orła i zastąpiono go nowym, polskim, któremu po 1989 r. dodano również koronę. Napis na elewacji południowej zastąpiono nowym (nie po polsku, ale po łacinie), mówiący o tym, że Jelenią Górę założył Bolesław III Krzywousty (w tłumaczeniu: „Miasto wzniósł Bolesław Krzywousty w 1108 roku”). Napis po północnej stronie pozostawiono bez zmian, jak było w czasach pruskich. Płaskorzeźba księcia Bolesława III wykonana z brązu umieszczona została na ścianie ratusza na pierwszym piętrze – opowiada dyrektor.
Po wojnie w piwnicach ratusza umieszczono m.in. kotłownię i urządzono tajne pomieszczenia, w których znajdowała się aparatura do podsłuchów rozmów telefonicznych mieszkańców Jeleniej Góry. Dzisiaj mieści się tam restauracja na miejscu dawnej i znanej w regionie piwnicy win. W 2010 r. podczas remontu dachu ratusza w kuli wilczącej wieżę znaleziono m.in. gazety z lat 1880-1923, świadczące o tym, że w 1923 r. prowadzono na dachu roboty remontowe.
