Po pięciu odcinkach spotkań ze ściśle tajnymi dokumentami UB, związanymi z ZPR-1, zakończymy podróż po tajemnicach kowarskich zakładów wydobycia uranu mocnym uderzeniem. Tym uderzeniem będzie przegląd wszystkich agentów bezpieki działających w I półroczu 1956 r., którzy rozpracowywali na terenie zakładów i w okolicznych miejscowościach, wszelkiej maści szpiegów, dywersantów, sabotażystów…
Delegatura Nr. 10, która zajmowała się zabezpieczeniem kontrwywiadowczym, w swym zasobie miała wielu agentów- informatorów, którzy w tych pięciu odcinkach przewinęli się wiele razy. Przypomnijmy ich wszystkich.
1/ agent ps. „CIEŃ”, ur.26.06.1916 r., zawód buchalter, zatrudniony jako leśnik. Tego agenta UB zwerbowało do współpracy, ponieważ posiadali na niego kompromitujące informacje mówiące, że w/w był członkiem NSZ oraz dezerterem z MO. Przed władzą miał się ukrywać pod sfałszowanym nazwiskiem. Werbunku „Cienia” dokonał sam wicedyrektor Dep. I Komitetu ds. Bezpieczeństwa Publicznego w dniu 27.01.1956 r. UB wysoko plasowała tego agenta otaczając go szczególną ochroną operacyjną. Samego agenta miano i używano do kombinacji operacyjnych na terenie państw kapitalistycznych i budowania kanałów przerzutowych kontrolowanych przez UB. Jak pisali w swych dokumentach ubecy- „Cień” w swej pracy był sumienny i zdyscyplinowany. Przekazywał bardzo wartościowe informacje o przestępczości granicznej. Badał też informacje dotyczące figurantów otrzymywane od swoich Informatorów. Wszystkie uzyskane informacje agent „Cień” potwierdził. Sam „Cień” był na tzw. łączności z kierownikiem Delegatury Nr.10, kapitanem Polakiem.
2/ Informator ps. „ANDRZEJ”, ur. 30.01.1932 r., zawód inżynier. Pracował w samej dyrekcji ZPR-1. UB zwerbowało wymienionego w 1955 r. na, jak to napisano, tzw. „uczucia patriotyczne”. Miał „Andrzej” zabezpieczać operacyjnie dział geologiczny na Rejonie Nr.3, gdzie Informator pracował. UB wysoko ceniła informatora „Andrzeja” za jego wyrobienie patriotyczne i polityczne. Wysoko też ceniono przekazywane przez niego materiały będące w zainteresowaniu bezpieczniaków. Delegatura Nr. 10 zamierzała też przekształcić Informatora „Andrzeja” w Agenta UB.
3/ Informator ps. „STANIEWSKI”, ur. 13.11.1930 r., zawód rzeźnik. Został zwerbowany do współpracy z UB 12.12.1955 r. „Staniewski” został zwerbowany przez Delegaturę NR.10, jak to napisano, na zasadach lojalności. Co rozumiano przez te zasady? Tego niestety nie wyjaśniono w dokumentach. Informator zajmował się między innymi wyjaśnianiem i dotarciem do osób odpowiedzialnych za przerzut ludzi do Niemiec Zachodnich. Za względu na to, że „Staniewski” ożenił się z córką figuranta, którego rozpracowywał, został zdjęty z zadania rozpracowania figuranta, którym był jego teść. Po zwolnieniu z ZPR-1 wyjechał do Bolesławca i tam rozpracowywał kolejnego figuranta ds. „Szyb”, gdzie figurant podejrzewany był o dywersję na kopalni „Konrad”. „Staniewski” , w czasie kiedy był informatorem, wyrażał stałą chęć związania się z organami UB. Po jego przeprowadzce do Bolesławca rozpoczął stałą współpracę z PUBP w Bolesławcu.
4/ Informator ps. „PRZYBYLSKI”, ur. w 1918 r. zatrudniony ZPR-1. „Przybylskiego" zwerbowano do współpracy 03.04.1956 r. Tutaj ponownie dokonano zwerbowania na zasadzie lojalności. Posiadano też na niego sprawdzone informacje, które były dla niego kompromitujące. W/ w miał być wykorzystany do inwigilacji obiektów o specjalnym znaczeniu dla państwa. UB sprawdzał „Przybylskiego” przy pomocy innego Informatora o ps. ”JASTRZĘBSKI”. Wynik sprawdzenia dla „P” był korzystny. „Przybylskiego” oceniano bardzo wysoko! Uważano, że stoi na wysokim poziomie intelektualnym. Sam Informator podczas werbunku mówił w rozmowie z oficerem bezpieki, że chciałby aby UB było z niego zadowolone. Został wytypowany do zmiany statusu z Informatora na kolejne stopnie uzależnienia od UB„. „P” rzucono na odcinek rozpracowywania osób będących w zainteresowaniu bezpośrednim bezpieczniaków z Delegatury Nr.10.
5/ Informator ps. „RAFAŁ-KRÓLIK”, ur. w 1921 r., zawód lekarz, zatrudniony był w Wydziale Zdrowia P. PRN (Przychodni Powiatowej Rady Narodowej- przyp. autorów) w Kamiennej Górze. Zwerbowano go 28.10.1955 r. na zasadzie lojalności. Werbowano go stopniowo aż do pełnego uzależnienia od Delegatury Nr. 10. Informatora uważano za osobę stojącą na wysokim poziomie intelektualnym. Posiadał dużą ilość powiązań towarzyskich, znajomości na terenie Kowar ale także w każdym większym mieście. Informator miał mieć też kontakty w NRF, gdzie służył w kompani wartowniczej tu po zakończeniu drugiej wojny światowej. Po awansowaniu w przychodni „R-K” zaczął nie przychodzić na spotkania z oficerem prowadzącym. Mimo to ubecy uważali go za ważnego informatora ze względu na jego „wartość operacyjną”. UB planowało mocniej go ze sobą związać poprzez tzw. haki na niego.
6/ Informator ps. „NIL” ur. w 1932 r., zatrudniony w Centrali GS w Kowarach. Zwerbowano go 14.12.1955 r. również na zasadach lojalności. Posiadano na niego też materiały mówiące o jego próbie ucieczki za granicę. „Nila” zwerbowało ponieważ pracował na obiekcie specjalnym. Znał bardzo dobrze język niemiecki, co UB uważał za bardzo ważny jego walor. Wymieniony był jednak, według UB, słabym Informatorem jednak rokującym szansę na lepszą prace dla bezpieczniaków.
7/ Informator ps. „JANEK”, ur. w 1930 r., zatrudniony w kopalni „Konrad”. Zwerbowano go 06.04.1956 r. celem wyjaśnienia sprawy szpiegowskiej, sprawy przerzutu ludzi za granicę oraz dywersji w Rejonie III ZPR. „Janek” przysłużył się do rozpracowania kilku osób. Współpracował on z UB bardzo chętnie.
8/ Informator ps. „RONI”, ur. w 1931 r., zatrudniony w kopalni „Konrad”. Zwerbowany został 24.10.1955 r. „R” werbowany był do sprawy agenturalnej. Rozpracował figuranta, który uciekł do Belgii i tam wstąpił do wojska belgijskiego. „R” rozpracowywał rodzinę figuranta z Belgii mieszkającą w Kowarach.
9/ Informator ps. „JAŚMIN”, ur. w 1931 r., wykształcenie wyższe, zawód inżynier, zatrudniony w ZPR-1 Kowary. Zwerbowano go 27.03.1956 r. Werbowany był do rozpracowania młodej kadry inżynierskiej. „J” chętnie też przystąpił do współpracy. Współpracę z nim oficer UB motywował Informatorowi potrzebą zabezpieczenia zakładów przed wrogiem państwa Polskiego. Miał też „J” rozpracowywać byłych konfidentów gestapo.
10/ Informator „ZIELIŃSKI”, ur. w 1913 r,. zatrudniony w ZPR-1. Zwerbowano „Z” 06.03.1956 r. Miał on być wykorzystywany do obserwacji zewnętrznych figurantów. „Z” był sprawdzany przez Informatora „Michała”. „Z” rozpracowywał obywateli czeskich.
11/ Informator „JAWORSKI”, ur. w 1922 r., narodowość niemiecka, wykształcenie średnie, zawód elektromechanik, zatrudniony w ZSE Jelenia Góra. Zwerbowany 13.12.1955 r. Rozpracowywał Niemców i autochtonów podejrzanych o rewizjonistyczne działania, a zamieszkałych na terenie przyobiektowym ZPR. Z jakichś, nieznanych UB, powodów zaczął uchylać się od rozpracowywania Niemców. Wymienionego podejrzewano o kontakt z armią USA. UB przyznało się w swoim raporcie, że typowanie „J” na Informatora było błędem.
12/ Informator ps. „GORNICKI”, ur. w 1903 r., zatrudniony Rejon I ZPR-1 jako budowacz- górnik. „G” był rozpracowywany jako podejrzany o utrzymywanie kontaktów z NRF oraz z zakonnikami z klasztoru w Krzeszowie (sprawa opisywana przez nas we wcześniejszych odcinkach). Mając to na uwadze UB przeprowadził jego werbunek 12.12.1955 r. celem przejęcia nad nim kontroli. „G” informował UB o sytuacji na granicy oraz o przestępstwach granicznych.
13/ Informator ps. „WIŚNIEWSKI”, ur. w 1929 r., zatrudniony w ZPR-1. Zwerbowany 30.09.1955 r. Zwerbowano go w celu inwigilacja figuranta będącego w zainteresowaniu UB w Kowarach w związku z podejrzeniem o działalność szpiegowską.
14/ Informator ps. „JAN”, ur. w 1929 r., zatrudniony w Rejonie II ZPR-1. Został zwerbowany do współpracy w celu roztoczenia kontroli nad obiektami specjalnymi ZPR-u. Był cennym Informatorem dla UB ze względu na jego miejsce pracy i znajomości z kadrą pracującą w obiekcie specjalnym.
15/ Informator ps. „MIETEK”, ur. w 1926 r. Zatrudniony w ZPR-1. Zwerbowany 13.03.1956 r. Zwerbowano go w celu operacyjnego zabezpieczenia węzłowego odcinka- działu geologicznego na spec-obiekcie. „M” ustalił źródło wypływu tajnej dokumentacji geologicznej.
16/ Informator ps. „MICHAŁ”, ur. w 1925 r., zatrudniony w ZPR-1 Rejon II. Zwerbowano go 13.10.1955 r. „Michała” zwerbowano celem operacyjnego zabezpieczania przez niego działu mechanicznego zakładów wydobycia uranu. „M” był wykorzystany do agenturalno-śledczego wyjaśnienia spraw sabotażu. „M” rozpracowywał figuranta „P”. Jak wynika z akt UB, był to najlepszy Informator UB, który działał na wielu odcinkach, uzyskując przy tym wiele informacji będących w zainteresowaniu Delegatury Nr. 10.
Kończąc ten cykl artykułów o tajnych zakładach wydobycia i przeróbki uranu w Kowarach i okolicach trzeba stwierdzić, że UB robiło wszystko, aby w pełni kontrolować sytuację kontrwywiadowczą w regionie. Dla nich, niestety, nie udawało im się to w pełni.
Jednak poprzez swą agenturę w regionie UB trzymało rękę na praktycznie wszystkich, będących w ich zainteresowaniu, sprawach o zabarwieniu kontrwywiadowczym ale także wywiadowczym choć należy tutaj powiedzieć- nie wzdrygano się przed używaniem agentury do spraw o zabarwieniu także obyczajowym.
To jednak już opowieść na inny artykuł. Dodać należy jeszcze, że po zamknięciu zakładów ZPR-1 w Kowarach całą agenturę przeniesiono do innych zadań postawionych im już przez Służbę Bezpieczeństwa.
A my wnet spotkamy się z czytelnikami z innymi tajemniczymi sprawami regionu. Do zobaczenia.
Ps. W tych 6-ciu odcinkach udało nam się zaledwie zaznaczyć ogrom pracy, jaką UB wykonało w celu trzymania ręki na pulsie zakładów wydobycia uranu. Może kiedyś przyjdzie czas na szersze pokazania tego, co działo się w tym temacie w regionie.
